De vluchteling als muze

Verbazing over de inventiviteit van de kunstenaar was er al in de Griekse Oudheid: waar komt het vandaan? Waarom zijn kunstenaars zo anders dan gewone mensen, wat is de bron van hun ideeën? Zo ontstond de mythe van de muzen: godinnen die de kunstenaars hun ideeën inbliezen. Waar de god Apollo werd beschouwd als de god van o.a. de kunsten, waren het de muzen die het uitvoerende werk voor hun rekening namen. Inspiratie werd beschouwd als iets dat van buiten-af kwam, iets bovenmenselijks. In latere, Christelijke tijden werd de bron van inspiratie gelokaliseerd in God, en ook wel in een persoon, die symbool stond voor de inspirationele kracht die het werk van de kunstenaar werkelijke kwaliteiten gaf. Deze persoon had een symbolische functie, als een ‘vertegenwoordiger’ van het ‘hogere’, dat via de kunstenaar concrete vorm kon aannemen zodat het door de wereld begrepen kon worden.
Een mooi voorbeeld van deze gedachtengang is het vroege meessterwerk van Poussin: ‘De inspiratie van de dichter’, waarin Apollo rechtstreeks de kunstenaar ‘dicteert’, bijgestaan door één van de muzen en geholpen door enkele putti’s.

Ondanks dat Apollo in de structuur centraal staat, is het opvallend dat de meeste aandacht getrokken wordt naar de muze, die als enige figuur in het volle licht staat. (Misschien heeft zij Apollo aangezet om ook zelf eens iets te doen?)
Een figuur die als symbool van inspiratie aanwezig is in het werk van kunstenaars is sindsdien een algemeen thema van het kunstenaarschap, al is dit in de loop van de 20e eeuw een stuk minder geworden, enerzijds vanwege de abstractie waar weinig persoonlijks uit op te maken valt, anderszijds omdat veel moderne kunst het negatieve, gruwelijke chaotische van de moderne wereld uitbeeldt en daar is geen persoonlijke muze voor nodig.

De Amsterdamse realist Wim Heldens voert in zijn werk vaak scenes op die symbolische situaties uitbeelden van de moderne multiculturele samenleving die Nederland geworden is. Dit deel van zijn werk wordt bepaald door een humanistische visie waarin de menselijkheid van ‘de ander’ centraal staat, en waar met name de ‘underdog’ wordt verheven tot een centraal symbool van menselijkheid, waarin de beschouwer het gemeenschappelijke kan herkennen in plaats van ‘het andere’, het ‘vreemde’. Zijn inspanningen – in de werkelijke wereld - om een jonge Afrikaan te redden uit een onmogelijke situatie van bittere, uitzichtloze armoede en uitsluiting, leidde tot een reeks doeken waarin de ‘buitengeslotene’ tot symbool wordt van alle door omstandigheden en samenlevingen benadeelden en gediscrimineerden; zo werd een ‘verschoppeling’ de muze van een kunstenaar die door middel van de vele verschillende uitbeeldingen aandacht wil vragen voor de kwetsbaarheid en de menselijkheid van vluchtelingen, asielzoekers, gediscrimineerden – die niet de kansen hebben gehad op een menswaardig bestaan en respect verdienen zoals ieder ander.
Zo is de aloude functie van de inspirerende muze weer nieuw leven ingeblazen in de context van de moderne wereld, waarin het menselijke maar al te snel wordt vergeten.

John Borstlap, 2024.

De inspiratie van de dichter - Nicolas Poussin


The Young Man and the Sea